Η εν εξελίξει παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση έχει τη δυναμική και τις ποιότητες να αλλάξει άρδην το οικονομικό και επενδυτικό status quo. Σε αυτό τουλάχιστον συνηγορεί το καταλυτικό παράδειγμα των οικονομιών της Μέσης Ανατολής, που μέχρι πριν από περίπου έξι μήνες προέβαλλαν ως η βασική παγκόσμια κύτη κεφαλαίων, ενώ σήμερα τα αραβικά κρατικά κεφάλαια επαναπατρίζονται άρδην προκειμένου να καλυφθούν «μαύρες τρύπες» στις εγχώριες οικονομίες. Τα περιβόητα Sovereign Wealth Funds (SWF) παρουσιάζουν πλέον απώλειες κεφαλαίων πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων, οι οικονομίες του κόλπου άρχισαν να «ασθμαίνουν», οι οίκοι πιστοληπτικής αξιολόγησης υποβαθμίζουν χώρες και χρηματοπιστωτικά ιδρύματα της περιοχής, η πηγή οικονομικής ισχύος τους – το πετρέλαιο – έχει υποτιμηθεί, ενώ σύμφωνα με αναλύσεις το επόμενο μεγάλο πρόβλημα των αραβικών οικονομιών θα προκύψει από δημογραφικούς παράγοντες.

Όλα αυτά είναι, φυσικά, πολύ ανησυχητικά και για τη «Δύση» και τις εταιρίες της που περίμεναν ωσάν μάννα εξ ουρανού τα αραβικά κρατικά επενδυτικά κεφάλαια και ξαφνικά βρίσκονται προ μιας δυσάρεστης πραγματικότητας: το τέλος των αραβικών επενδύσεων – τουλάχιστον για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα.

Ήταν μόλις ο περασμένος Νοέμβριος όταν σε εκτενές αφιέρωμα των Financial Times οι εκτιμήσεις συνέκλιναν ότι οι οικονομίες της Μέσης Ανατολής δείχνουν μια αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα στην παγκόσμια οικονομική κρίση και ότι ίσως τελικά καταφέρουν να αποτελέσουν το σημείο ανάφλεξης της ανάκαμψης.

Μόλις τρεις μήνες αργότερα η κατάσταση στις χώρες αυτές είναι δραματική. Χαρακτηριστικό το παράδειγμα του Ντουμπάι που μέχρι πρότινος προέβαλλε ως η Αραβική χώρα της ευκαιρίας με χιλιάδες ξένους να συνωστίζονται στο αεροδρόμιό του αναζητώντας την τύχη τους, ενώ σήμερα υπό ενοικίαση αυτοκίνητα σκονίζονται στο παρκινγκ του αεροδρομίου, καθώς οι ξένοι, υπό ένα παλιρροϊκό κύμα απολύσεων, αποχωρούν αθρόως. 

Οι τελευταίες εκτιμήσεις αναφορικά με την πορεία των οικονομιών των χωρών της Μέσης Ανατολής είναι εξαιρετικά αποθαρρυντικές, με τον βρετανικό χρηματοοικονομικό οίκο HSBC να προειδοποιεί ότι οι αραβικές χώρες θα βιώσουν φέτος τη μεγαλύτερη συρρίκνωση της τελευταίας εικοσαετίας, καθώς το ονομαστικό ΑΕΠ θα μειωθεί κατά το εντυπωσιακό ποσοστό του 25%. Η δε Παγκόσμια Τράπεζα προβλέπει ότι η οικονομική ανάκαμψη στην περιφέρεια της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής θα περιοριστεί το 2009 στο 3,9% από 5,8% για το 2008.

Ασφαλώς, ο παράγοντας-κλειδί πίσω από την ξαφνική και ραγδαία αποδυνάμωση των αραβικών οικονομιών είναι η κατακόρυφη πτώση της τιμής του πετρελαίου, που από τα 147 δολάρια ανά βαρέλι τον περασμένο Ιούλιο, κινείται τον τελευταίο μήνα σε ένα εύρος διακύμανσης μεταξύ 35 και 40 δολαρίων, δηλαδή στα επίπεδα το 2004. Μια πετρελαϊκή τιμή περί τα 40 δολάρια επαρκούσε πριν από πέντε χρόνια για να τροφοδοτεί μια ισχυρή οικονομική ανάπτυξη στις πετρελαιοπαραγωγές χώρες.

Ωστόσο η τρέχουσα τιμή δεν επαρκεί για να καλυφθούν οι δημόσιες και ιδιωτικές ανάγκες της εντυπωσιακής επέκτασης και των σχεδίων που τέθηκαν σε εφαρμογή μετά την αθρόα εισροή πετροδολαρίων. Επί παραδείγματι, το ράλι των πετρελαϊκών τιμών οδήγησε σε αλματώδη αύξηση του τραπεζικού δανεισμού. Χαρακτηριστικά αναφέρουμε ότι μέσα στην τριετία 2005-2007 ο δανεισμός του ιδιωτικού κλάδου στο Κατάρ αυξήθηκε κατά 270%, στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα κατά 154% και στο Κουβέιτ κατά 104%. Υψηλά επίπεδα δανεισμού επικράτησαν και το 2008.

Η πιστωτική αυτή επέκταση έγινε σε περίοδο υψηλής επιχειρηματικής εμπιστοσύνης, εντυπωσιακής οικονομικής ανάπτυξης και ισχυρών ροών ρευστότητας, αλλά πρέπει να αποπληρωθεί σε εξαιρετικά πενιχρές οικονομικές συνθήκες. Μετά τη δραματική πτώση των πετρελαϊκών τιμών πολλά από τα δάνεια άρχισαν να μην μπορούν να εξυπηρετηθούν.

Το αποτέλεσμα ήταν μια σειρά από χρηματοπιστωτικά ιδρύματα της περιοχής να βρεθούν σε δυσμένεια και τις αρχές των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων να αναγκάζονται να διασώσουν δύο εταιρίες υποθηκών.

Υποβαθμίσεις

Μέσα σε αυτό το οδυνηρό κλίμα προστέθηκαν το τελευταίο δίμηνο και οι υποβαθμίσεις της πιστοληπτικής ικανότητας των κρατών και των επιχειρήσεων της περιοχής από τους οίκους πιστοληπτικής αξιολόγησης, όπως οι Moody’s και Fitch. Το πρόβλημα σύμφωνα με αυτούς τους οίκους εδράζεται τώρα στις αγορές ακινήτων των Αραβικών κρατών, οι τιμές των οποίων μετά από κατακόρυφη άνοδο έξι συναπτών ετών εξαιτίας μεγαλεπήβολων έργων υποδομής – ενδεικτικά αναφέρουμε το μεγαλύτερο πύργο του κόσμου, το μεγαλύτερο εμπορικό κέντρο, πλειάδα τεχνητών νησιών – παρουσίασαν κατά το τελευταίο τρίμηνο του 2008 πτώση κατά 8%. Βάσει αυτών των νέων δεδομένων η Fitch Ratings υποβάθμισε δεκαεπτά τράπεζες του Περσικού Κόλπου και της Σαουδικής Αραβίας.

Πέραν τούτων, η UBS προσθέτει μια ακόμα ανησυχητική παράμετρο για την πορεία των Αραβικών οικονομιών, που σχετίζεται με δημογραφικούς παράγοντες. Ο ελβετικός χρηματοοικονομικός οίκος αναφέρει σε έκθεσή του ότι ως αποτέλεσμα των απολύσεων και της αναβολής πολλών κατασκευαστικών πρότζεκτ στη Μέση Ανατολή θα σημειωθεί άμεσα μια ραγδαία τάση υπογεννητικότητας. Υπολογίζεται, για παράδειγμα, ότι φέτος ο πληθυσμός του Ντουμπάι θα συρρικνωθεί κατά 8%. Αυτό πρακτικά θα οδηγήσει σε υπερπροσφορά κατοικιών που θα φτάσει το 27% μέχρι το 2010, κομίζοντας έτσι νέες πτωτικές πιέσεις στο μέτωπο των τιμών της κτηματαγοράς.

Το αποτέλεσμα όλων αυτών είναι η εξασθένιση των μέχρι πρότινος κραταιών SWF, των κρατικών δηλαδή κεφαλαίων που επένδυαν κεφάλαια κατά συρροή σε «δυτικές» εταιρίες. Γενικότερα, όσο και αν η αδιαφάνεια που χαρακτηρίζει τα SWF δίνει ευχέρεια μόνο σε  κατά προσέγγιση υπολογισμούς, εκτιμάται ότι οι απώλειες έχουν ανέρθει στο 25-35% επί του συνόλου των κεφαλαίων τους.

Μάλιστα, θεωρείται ότι τα πιο «πληγωμένα» SWF είναι αυτά που προέρχονται από τις Αραβικές χώρες, με τα υπό διαχείριση κεφάλαιά τους να έχουν μειωθεί στα 700 δις. δολ. από ένα τρισεκατομμύριο δολάριαένα χρόνο νωρίτερα.

«Δυτικές απώλειες»

Χάρη συγκρίσεως είναι σκόπιμο να αναφέρουμε ότι τα SWF παγκοσμίως έλεγχαν μέχρι πριν από δώδεκα μήνες περί τα 3,3 τρισ. δολ., μεγάλο μέρος των οποίων είχε τοποθετηθεί στην αρχή της κρίσης σε μεγάλες προβληματικές «δυτικές» πολυεθνικές εταιρίες. 

Θυμίζουμε ότι μέχρι τον περσινό Απρίλιο τα κρατικά επενδυτικά ταμεία είχαν τοποθετήσει περί τα 25,5 δισ. δολ εξαγοράζοντας μερίδια κολοσσών όπως η Citigroup και η Merrill Lynch.

Γίνεται, επομένως αντιληπτό ότι τα εγχώρια οικονομικά προβλήματα στη Μέση Ανατολή αποστερούν από την παγκόσμια οικονομική σκηνή σημαντικά κεφάλαια.

Προς επίρρωση αυτών αναφέρουμε ότι τα SWF της Μέσης Ανατολής ολοκλήρωσαν το 2007 εξηνταεννέα επενδυτικά πρότζεκτ αξίας 3,9 δις. δολ. Αντίθετα, το 2007 ξόδεψαν μόλις 500 εκατ. δολ. σε επενδυτικά σχέδια στο εξωτερικό. Σύμφωνα με τον Σάιμον Ουίλιαμς, οικονομολόγο της HSBC ειδικευμένο στην περιοχή του Περσικού Κόλπου, τα κεφάλαια της περιφέρειας αναμένεται να επιστρέψουν σε πολύ πιο συντηρητικές τοποθετήσεις, που θα θυμίζουν εν πολλοίς την εποχή πριν την έκρηξη των πετρελαϊκών τιμών.

Και αυτό αναμένεται να αποτελέσει ένα μεγάλο πρόβλημα για την παγκόσμια επενδυτική κοινότητα που πρέπει να μάθει να επιβιώνει χωρίς τα σωτήρια Αραβικά κεφάλαια για ένα μεγάλο, από ό,τι φαίνεται, χρονικό διάστημα.

Ο Δρ. Αλέξανδρος Στυλιανού είναι λέκτορας στο Business School ,New York University