Γραφει ο Γιώργος Ξ. Πρωτόπαπας

Η ισραηλινό-παλαιστινιακή σύγκρουση αποτελεί εδώ και αρκετές δεκαετίες ένα ευαίσθητο θέμα για τις κυβερνήσεις των αραβικών κρατών και όταν κλιμακώνεται, δείχνει την αδυναμία τους να υιοθετήσουν μια κοινή στάση, γεγονός που οφείλεται στους παράγοντες που προσδιορίζουν τις γεωπολιτικές φιλοδοξίες τους και  την εσωτερική τους πολιτική . Παράλληλα, ο Αραβικός Σύνδεσμος που ιδρύθηκε το 1945  για να υπερασπίζεται τα κοινά συμφέροντα των κρατών-μελών του  έχει αποδειχθεί  ιδιαίτερα αναποτελεσματικός για την εκπλήρωση των αρχών της ιδρυτικής του διακήρυξης.

Η πρόσφατη ισραηλινή εισβολή στη Λωρίδα της Γάζας που ελέγχεται από την παλαιστινιακή κυβέρνηση της Χαμάς ενδυναμώνει τους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς και εμφανίζει το τεράστιο κενό μεταξύ των αραβικών καθεστώτων και των κοινωνιών τους.  Το παρόν άρθρο προσεγγίζει την αντίδραση των αραβικών κρατών στον πόλεμο της Λωρίδας της Γάζας αναλύοντας: τη γεωπολιτική τους στρατηγική στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής και τις εύθραυστες σχέσεις των κοσμικών καθεστών με τις μουσουλμανικές μάζες που θεωρούνται  απειλή για την εξουσίας τους.

Οι γεωπολιτικοί συσχετισμοί

Η σύγκρουση της Γάζας επισημαίνει σε ανάλυση η εφημερίδα The New York Times, εντείνει τους περιφερειακούς ανταγωνισμούς και αλλάζει την παραδοσιακή ισορροπία δυνάμεων. Το γεωπολιτικό «παιχνίδι» έχει δημιουργήσει δυο αντίπαλα στρατόπεδα που έχουν προσδιοριστικό παράγοντα τις σχέσεις με την Τεχεράνη. Στη μια πλευρά, συντάσσονται  Αίγυπτος και Ιορδανία –σύμμαχοι των ΗΠΑ-   που έχουν δεχθεί επικρίσεις από τα μουσουλμανικά κράτη για τους χειρισμούς στη Γάζα και που δεν θέλουν να γίνει το Ιράν περιφερειακή δύναμη. Στην άλλη πλευρά, εντάσσεται η  συμμαχία Ιράν, Συρίας, Χεζμπολάχ και Χαμάς που επηρεάζει τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή εις βάρος της πολιτικής των αμερικανών και των ισραηλινών.

Η στρατηγική του Ιράν επικεντρώνεται στην ανάδειξή του σε μια περιφερειακή δύναμη και εξυπηρετείται  από τις στενές επαφές του με  Συρία, Χεζμπολάχ, Χαμάς.  Οι επικριτές της Τεχεράνης την κατηγορούν ότι χρησιμοποιεί τη Δαμασκό και τα ερείσματα της σε Λίβανο, Παλαιστίνη και Ιράκ για την προώθηση των εθνικών της συμφερόντων αλλά και ως μοχλό πίεσης για να διαπραγματευτεί με την αμερικάνικη κυβέρνηση του νέου πρόεδρου Μπάρακ Ομπάμα.  Η ηθική νίκη της Χαμάς στον  πόλεμο της Λωρίδας της Γάζας - διαμορφώθηκε μέσα από τις εικόνες των χιλιάδων σκοτωμένων αμάχων- θεωρείται πλεονέκτημα για την Τεχεράνη και υποσκάπτει τα  φιλοδυτικά αραβικά καθεστώτα που επιθυμούν την πολιτική και στρατιωτική εξόντωση της παλαιστινιακής οργάνωσης για εσωτερικούς λόγους – ενίσχυση ισλαμικών κινημάτων.  Το σιίτικο Ιράν και η σουνίτικη Χαμάς, έχουν αναπτύξει μια σχέση που καθορίζεται από την προώθηση των συμφερόντων και όχι από ιδεολογικές παραμέτρους. Κύριος στόχος η  υπονόμευση των ισραηλινό-αμερικάνικων στρατηγικών  στην  ευρύτερη περιοχή.

Η Αίγυπτος και η Ιορδανία, από την πλευρά τους  δεν θέλουν την υλοποίηση ενός εφιαλτικού σεναρίου: την εξέλιξη του Ιράν σε περιφερειακή δύναμη με  πυρηνικό οπλοστάσιο, την ενδυνάμωση της Χαμάς που θα έχει αντίκτυπο στο εσωτερικό τους. Η επίλυση της ισραηλινό-παλαιστινιακής διένεξης εξυπηρετεί το Κάιρο και το Αμάν, διότι έτσι θα αποφεύγουν τις πιέσεις που δέχονται σε περιόδους κρίσης καθώς και  το πρόβλημα των Παλαιστινίων προσφύγων. Τις δυο χώρες τις ευνοεί η παραδοσιακή ισορροπία δυνάμεων με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ να έχουν τον έλεγχο της Μέσης Ανατολής.

Η Συρία, βρίσκεται σε μια πιο περίπλοκη κατάσταση συγκριτικά με τις άλλες χώρες, αφού έχει  χαρακτηριστεί από τους αμερικανούς «κράτος –παρίας» επειδή υποστηρίζει το σιίτικο Ιράν και την λιβανέζικη οργάνωση της Χεζμπολάχ. Ωστόσο, μετά τον πόλεμο Ισραήλ και Χεζμπολάχ του 2006, η Δαμασκός αναζητεί τρόπους για να σπάσει τα δεσμά της διπλωματικής απομόνωσης και να επιτύχει ένα είδος συνεννόησης με το Τελ-Αβίβ. Η στήριξη  της Συρίας προς μη –κρατικούς δρώντες (Χαμάς, Χεζμοπολάχ και άλλες ισλαμικές οργανώσεις) της χρησιμεύει ως μοχλός  πίεσης για να καταφέρει να διευθετήσει τις σχέσεις με το Ισραήλ. Αναλυτές επισημαίνουν,  ότι η Δαμασκός θα μπορούσε να θυσιάσει την επιρροή της σε Χεζμπολάχ και Χαμάς για σημαντικές ισραηλινές παραχωρήσεις αναφορικά με το Λίβανο και τη διαμάχη για τα Υψώματα του Γκολάν.

Η  παλαιστινιακή κρίση δημιούργησε, σύμφωνα με το περιοδικό Asia Times, και ένα μέτωπο μεταξύ Κατάρ και Σαουδικής Αραβίας, με το πρώτο να θεωρείται αναδυόμενη δύναμη που είναι αποφασισμένη να πλασαριστεί ως ένα αραβικό εθνικιστικό κράτος και να αντικαταστήσει το πολιτικό βάρος της Σαουδικής Αραβίας  στον Περσικό Κόλπο. Όταν άρχισε ο πόλεμος στη Λωρίδα της Γάζας στα τέλη Δεκεμβρίου 2008, το Κατάρ και η Συρία ήταν οι πρώτοι που έκαναν έκκληση για κατάπαυση του πυρός και ζήτησαν αμέση σύγκληση του Αραβικού Συνδέσμου. Το Κατάρ επιδιώκει  να πάρει τα ηνία από τη Σαουδική Αραβία και κάνει σταδιακά βήματα για το πετύχει. Οι προσπάθειες συμφιλίωσης Χαμάς και Φατάχ που έλαβαν χώρα  στη Δαμασκό, έγιναν για ορισμένους αναλυτές υπό το στενό βλέμα της Ντόχας. Προηγούμενος, το Μάιο το 2008 η πρωτεύουσα του Κατάρ είχε φιλοξενήσει μια συνάντηση των αντιμαχόμενων πλευρών του Λιβάνου για να δοθεί λύση στο πολύμηνο πολιτικό αδιέξοδο. Η Συμφωνία της Ντόχα είχε ως αποτέλεσμα την εκλογή του Μισέλ Σουλεϊμάν στον προεδρικό θώκο που ήταν κενός από το Νοέμβριο του 2007. Η κυβέρνηση της Ντόχας υιοθέτησε τα σχέδια για περιφερειακή δύναμη στον Περσικό Κόλπο μετά από την ανακάλυψη των τεράστιων αποθεμάτων φυσικού αερίου στο Κατάρ και τον αυξημένο ρόλο στην επίλυση  εσωτερικών διαμαχών σε αραβικές χώρες

Τον πόλεμο της Γάζας, εκμεταλλεύτηκε και η Τουρκία για να προωθήσει τις φιλοδοξίες για περιφερειακή δύναμη στη Μέση Ανατολής. Ο ισλαμιστής πρωθυπουργός της Τουρκίας Ρετζέπ Ερντογάν επέκρινε σκληρά την ισραηλινή εισβολή στη Λωρίδα της Γάζας με αποτέλεσμα να θεωρείται ήρωας από τους παλαιστίνιους και τις μουσουλμανικές μάζες. Η πολιτική της Άγκυρας στην κρίση της Γάζας, επισημαίνει το αμερικάνικο ινστιτούτο Stratfor, βασίζεται σε ένα ρεαλισμό και δεν θα μεταβάλλει τις ισραηλινό-τουρκικές σχέσεις. Τα αραβικά καθεστώτα δεν έχουν πρόβλημα στο να δουν την Τουρκία  να λειτουργεί ως αντίβαρο στο ισλαμικό Ιράν.  Η Τουρκία έχει αναλάβει διαμεσολαβητικό ρόλο για συμφωνία Ισραήλ –Συρίας και οι σύνθετοι γεωπολιτικοί συσχετισμοί στη Μέση Ανατολή δείχνουν ότι το Τέλ-Αβιβ έχει την Τουρκία -μουσουλμανική χώρα- περισσότερο ανάγκη από ότι αυτή, εάν θέλει να συνυπάρξει ειρηνικά  με Συρία, Λίβανο και Ιράν.

Μουσουλμανικές μάζες  Vs Κοσμικών καθεστώτων

Οι ευαίσθητες ισορροπίες των αραβικών μαζών και των καθεστώτων τους είναι άλλος παράγοντας εκτός από το γεωπολιτικό  που επηρεάζει  τις εξελίξεις στη  Μέση Ανατολής.  Η ισραηλινή στρατιωτική εισβολή στη Γάζα που προκάλεσε το θάνατο χιλιάδων αμάχων παλαιστινίων, νομιμοποίησε τη Χαμάς στα μάτια των εξαθλιωμένων μουσουλμανικών μαζών που καταπιέζονται από τα κοσμικά καθεστώτα και ενδυνάμωσε τα ερείσματα των  ισλαμικών οργανώσεων που επιθυμούν την ανατροπή τους. Σύμφωνα με το Journal of Turkish Weekly, υπάρχει ένα ευρύτερο συναίσθημα από τα αρνητικά γεγονότα των τελευταίων δυο-τριών ετών που έχουν ωθήσει τις μάζες σε πιο εξτρεμιστική συμπεριφορά. Τα κοσμικά αραβικά καθεστώτα – με το υψηλό δείκτη διαφθοράς- έχουν αποδειχτεί ανίκανα να προσφέρουν λύσεις και να υπηρετήσουν το λαό τους.

Η Αίγυπτος του προέδρου Χόσνι Μουμπάρακ, αποτελεί  μια χαρακτηριστικό περίπτωση ενός κενού μεταξύ καθεστώτων και μουσουλμανικών μαζών. Το ισλαμικό κίνημα της Μουσουλμανικής Αδελφότητας διαθέτει 88 έδρες στο κοινοβούλιο και έχει μια μεγάλη απήχηση στο λαό. Το γεγονός ότι ο Μουμπάρακ δεν άνοιξε το πέρασμα της Ράφα κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Γάζα έδωσε την αφορμή να γίνουν μαζικές διαδηλώσεις διαμαρτυρίας εναντίον της κυβέρνησης από τους  πολίτες. Ο Μουμπάρακ προετοιμάζεται για ασταθής μετάβαση της ηγεσίας και φοβάται μήπως η Μουσουλμανική Αδελφότητα, η μεγαλύτερη αντιπολιτευτική δύναμη την εκμεταλλευτεί και ενισχυθεί ακόμα περισσότερο.

Σημαντικό πρόβλημα αντιμετωπίζει και η Ιορδανία που πάνω από τα ¾ του πληθυσμού έχουν παλαιστινιακή καταγωγή. Το βασίλειο των Χασεμιτών που ιστορικά έχει βασιστεί στη βρετανική, αμερικανική και ισραηλινή βοήθεια για την επιβίωση του διατηρεί μια μακρόχρονη στενή σχέση με το Ισραήλ. Παράλληλα, η Ιορδανία έχει μια σφύζουσα από παλμό Μουσουλμανική Αδελφότητα που έχει ακόμα στενότερες διασυνδέσεις με τη Χαμάς συγκριτικά με την αντίστοιχη της Αιγύπτου.

Συμπεράσματα

Το βίαιο ιστορικό των πολέμων στη Μέση Ανατολή και οι αποτυχημένες προσπάθειες επίλυσης της ισραηλινό-παλαιστινιακής διένεξης δεν αφήνουν πολλά περιθώρια αισιοδοξίας.  Οι γεωπολιτικοί συσχετισμοί και τα εθνικά συμφέροντα των αραβικών κρατών δεν φαίνεται να επιθυμούν μια νέα ισορροπία δυνάμεων που θα βασίζεται σε καινούργια μεγέθη ισχύος και θα ανατρέπει την παραδοσιακή πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ και του Ισραήλ. Το σημείο «κλειδί» για την επίτευξη μιας βιώσιμης συμφωνίας για την ειρήνευση στη Μέση Ανατολή θα είναι η αναγνώριση από τις αντιμαχόμενες πλευρές και τους διαμεσολαβητές ο σημαντικός ρόλος που παίζουν στη διαμόρφωση της πολιτικής οι μη κυβερνητικοί δρώντες – Χαμάς και Χεζμπολάχ.

Η δημιουργία ενός μηχανισμού ένταξης των δυο ισλαμικών οργανώσεων ως ισότιμοι συνομιλητές και decision-makers κρίνεται απαραίτητη. H παροχή πολιτικών ελευθεριών και δικαιωμάτων της έκφρασης στις ισλαμικές οργανώσεις που έχουν εξελιχθεί σε πολιτικά κόμματα και διαθέτουν ισχυρότατα λαϊκά ερείσματα, θεωρείται μείζονος σημασίας στοιχείο που θα βοηθήσει στην σταθεροποίηση της Μέσης Ανατολής. Τα κοσμικά καθεστώτα μόνο με αυτόν τον τρόπο θα μπορέσουν να διατηρηθούν στην εξουσία και να περιορίσουν τον κίνδυνο του ισλαμικού φονταμενταλισμού που απειλεί την ύπαρξη τους και ενδυναμώνεται από την ισραηλινή επιθετικότητα κατά των Παλαιστινίων.

Γιώργος Ξ. Πρωτόπαπας

Διεθνολόγος  –  Δημοσιογράφος