Η λεπτή γεωπολιτική ισορροπία του Αζερμπαϊτζάν

Παρά το γεγονός ότι ο Ψυχρός Πόλεμος έχει λήξει προ πολλού, ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός μεταξύ της Δύσης και της Ρωσίας παραμένει. Μια γεωπολιτική μάχη διεξάγεται στις ακτές της Κασπίας Θάλασσας, στο Αζερμπαϊτζάν.

Η θέση του Αζερμπαϊτζάν είναι μοναδική και ο ανταγωνισμός για την απόκτηση επιρροής, υπερβαίνει την πρόσβαση στο φυσικό αέριο. Η Δύση προσπαθεί να αποκλείσει τη Ρωσία από πιθανούς συμμάχους στην περιοχή, ενώ η Ρωσία προσπαθεί να διατηρήσει την παραδοσιακή σφαίρα επιρροής της. Επίσης, η Δύση μέσω του Αζερμπαϊτζάν, θα μειώσει σημαντικά την ενεργειακή της εξάρτηση από τη Ρωσία.

Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, τα δυτικά κράτη ξεκίνησαν να επεκτείνουν την επιρροή τους στα ανατολικά, προς παραδοσιακούς συμμάχους της Ρωσίας και πρώην Σοβιετικές Δημοκρατίες. Αυτό παρείχε αμφίδρομα γεωστρατηγικά οφέλη καθώς η Δύση απέκτησε πρόσβαση σε νέες αγορές και περιόρισε τη Ρωσία, ενώ τα ανατολικά κράτη είχαν τη δυνατότητα να ενσωματωθούν οικονομικά με τη Δύση και να αποκτήσουν εγγυήσεις ασφάλειας –ειδικότερα τα κράτη που προσπαθούν να ενταχθούν στο ΝΑΤΟ και δεν εξαρτώνται από τη Ρωσία. Αυτή ήταν η βασική δυτική πολιτική μέχρι σήμερα και ως εκ τούτου, αυτή ακολουθείται και για την περιοχή της Κασπίας Θάλασσας και το Αζερμπαϊτζάν.

Παρά την τακτική της γεωπολιτικής απομόνωσης, η Ευρώπη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό ενεργειακά από τη Μόσχα – περίπου το ένα τρίτο των αναγκών της σε φυσικό αέριο. Αυτή η οικονομική αλληλεξάρτηση δυσκολεύει τη διαχείριση κρίσεων όπως η πρόσφατη στην Ουκρανία. Τα αποθέματα του Αζερμπαϊτζάν θα μειώσουν την ενεργειακή εξάρτηση της Ευρώπης και θα της επιτρέψουν τη συνέχιση της τακτικής της γεωπολιτικής απομόνωσης.

Με το ένα πόδι ήδη στη χώρα, η Δύση προσπαθεί να οικοδομήσει μια σχέση ασφάλειας. Το Αζερμπαϊτζάν έχει συμμετάσχει σε στρατιωτικές επιχειρήσεις του ΝΑΤΟ με την ανάπτυξη στρατευμάτων στο Κοσσυφοπέδιο, Ιράκ και Αφγανιστάν, ενώ έχει φιλοξενήσει στρατιωτικές ασκήσεις του ΝΑΤΟ αν και δεν είναι επίσημο μέλος. Οι Ηνωμένες Πολιτείες συμμετέχουν επίσης στην αναβάθμιση του στρατού του Αζερμπαϊτζάν. Αυτό μπορεί να είναι το πρώτο βήμα για την πλήρη ένταξη στο ΝΑΤΟ και τις στενότερες οικονομικές σχέσεις με την Ε.Ε. Η Ρωσία, όπως είναι φυσικό, αντιτίθεται σε αυτή την προοπτική.

Ένας ακόμη πιο σημαντικός παράγοντας, είναι οι φιλοδοξίες της Τουρκίας που προσπαθεί να επεκτείνει την επιρροή της στην περιοχή του Καυκάσου μέσω στρατιωτικών συμμαχιών και να αποκλείσει τους άλλους δυο ανταγωνιστές: τη Ρωσία και το Ιράν. Αυτή η πολιτική ευθυγραμμίζεται με τις επιδιώξεις της Δύσης. Η επέκταση της ειδικής σχέσης του Αζερμπαϊτζάν με την Τουρκία (μέλος του ΝΑΤΟ) σε στρατιωτικό επίπεδο δίνει μεγάλο πλεονέκτημα στη Δύση για να εδραιωθεί στην περιοχή.

Η Δύση προσπαθεί επίσης να φέρει το Αζερμπαϊτζάν πιο κοντά στην οικονομική της τροχιά, μακριά από τη ρωσική νομισματική / εμπορική επιρροή. Πολλές δυτικές εταιρείες βρίσκονται ήδη στην περιοχή της Κασπίας και ο ενεργειακός γίγαντας η BP, μόλις επέκτεινε τις δραστηριότητές της και την παραμονή της στην Κασπία. Ο κύριος οικονομικός στόχος είναι η δημιουργία ενός αγωγού από το Αζερμπαϊτζάν προς τη Δύση. Ωστόσο, παρά τα κοινά οφέλη και συμφέροντα, η Ρωσία καταβάλει προσπάθειες για να κρατήσει το Αζερμπαϊτζάν μακριά από τη δυτική επιρροή, καθώς τα οικονομικά και γεωπολιτικά πλεονεκτήματα το καθιστούν ιδιαίτερα σημαντικό για την Μόσχα, όμως οι νομικές διαφορές που έχουν προκύψει γύρω από τα όρια της κάθε χώρας στην Κασπία, δυσκολεύουν την προσπάθεια.

Οι κίνδυνοι που προκύπτουν για τις χώρες που θέλουν να απομακρυνθούν από την τροχιά της Μόσχας (Γεωργία, Ουκρανία) λαμβάνονται σοβαρά υπόψη για την κατεύθυνση της χώρας. Ωστόσο, η μεγαλύτερη ανησυχία προέρχεται από την σχέση της Ρωσίας με την Αρμενία και τη μεγάλη στρατιωτική παρουσία της στη χώρα. Η Ρωσία υποστήριξε στρατιωτικά την Αρμενία στον αιματηρό πόλεμο με το Αζερμπαϊτζάν και η πιθανότητα αναζωπύρωσης του παλιού ζητήματος διατηρεί τη Μόσχα στο παιχνίδι.

Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου η τακτική της Δύσης συνεχίζει να περιορίζει τη Ρωσία, αποκλείοντάς την στρατιωτικά και οικονομικά, από παραδοσιακούς συμμάχους. Το Αζερμπαϊτζάν είναι στο στόχαστρο της Δύσης ακριβώς για αυτόν τον λόγο. Η Δύση έχει πολλά να προσφέρει στο Αζερμπαϊτζάν, τα οποία μέχρι στιγμής έχει αποδεχθεί: στρατιωτικούς δεσμούς, εξοπλισμό, ακόμα και μια εγγύηση ασφαλείας από μέλος του ΝΑΤΟ, την Τουρκία. Η Ρωσία, από την άλλη πλευρά είναι σε μια σχετικά δυσχερή θέση καθώς μπορεί να προσφέρει λίγα στο Αζερμπαϊτζάν, με κυριότερο τη μη λήψη στρατιωτικής δράσης.

Το πρόβλημα μοιάζει με ότι συνέβη στην Ουκρανία. Δεν αφορά τις εχθροπραξίες ή τις εσωτερικές αναταραχές, αλλά τις αδύναμες υποσχέσεις της Ε.Ε προς την Ουκρανία που μοιάζουν μη ρεαλιστικές και μακροπρόθεσμες, σε αντίθεση με τις Ρωσικές προτάσεις που ήταν βραχυπρόθεσμες και άμεσα προσοδοφόρες. Η Ρωσία μπορεί να μην προσφέρει πολλές επιλογές στη διαπραγμάτευση όπως η Δύση, όμως το υψηλότερο κίνητρο μπορεί να αποδειχθεί καταλυτικό. Το Αζερμπαϊτζάν προσπαθεί να διατηρήσει μια λεπτή ισορροπία μεταξύ των δυο, θέλοντας τα οικονομικά οφέλη της Δύσης, αλλά και την γεωστρατηγική ασφάλεια της Ρωσίας. Αυτό θα μπορούσε να αποτελεί και τη ρεαλιστική Αζέρικη εξωτερική πολιτική της μη δέσμευσης, την οποία ίσως θα έπρεπε να ακολουθήσει από την αρχή.