close
GEO+POLITICS

Το δυσοίωνο μέλλον των τουρκο-αιγυπτιακών σχέσεων

8d7d615a68d2ad1b0beadd8091ab5b84_L
Η περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου έχει αναδειχθεί ως επίκεντρο διεθνολογικού ενδιαφέροντος λόγω των συνεχών πολιτικών εξελίξεων που λαμβάνουν χώρα το τελευταίο διάστημα.

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που αναδύεται στην περιοχή είναι οι σχέσεις ανάμεσα σε δύο «άσπονδους φίλους», την Τουρκία και την Αίγυπτο. Πάρα τις κοινές καταβολές τους , που εδράζονται τόσο στην θρησκεία του Ισλάμ όσο και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, όπου η Αίγυπτος αποτελούσε μέρος της, αναδύονται διαφορές στις διμερείς σχέσεις.

Η βασική μεταβλητή ανάλυσης της σχέσης Τουρκίας-Αιγύπτου είναι η εποχή πριν και μετά την πτώση του Μοχάμεντ Μόρσι. Κατά την περίοδο 2012-2015, οι σχέσεις των δύο χωρών πέρασαν από το ζενίθ στο ναδίρ. Συγκεκριμένα βασικός πυλώνας προσέγγισης της Τουρκίας προς την Αίγυπτο ήτανε η επιδίωξη της περιφερειακής ηγεμονίας της Τουρκίας υπό το πρίσμα ενός μουσουλμανικού τόξου από την Βόρεια Αφρική μέχρι και την Κεντρική Ασία. Η Αίγυπτος, έχοντας στην εξουσία τον Μοχάμεντ Μόρσι την περίοδο 2012-2013 φάνταζε ως ιδανικός σύμμαχος για την Τουρκία στην προσπάθειά της να αποκτήσει πρωτεύοντα ρόλο στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής. Παράλληλα, για την Αίγυπτο, η Τουρκία ήταν ένας σημαντικός εμπορικός εταίρος , καθώς την περίοδο 2002-2013, περίοδος που το AKP ανήλθε στην εξουσία, το εμπόριο αυξήθηκε από τα 300 εκατομμύρια δολάρια στα 5 δισεκατομμύρια δολάρια. Επιστέγασμα αυτής της έλξης υπήρξε το δάνειο ύψους 1 δισεκατομμυρίου δολαρίων από την Τουρκία στην Αίγυπτο το 2012. Το πρόσημο ανάμεσα στις δύο χώρες ήταν θετικό μέχρι την ανατροπή του Μοχάμεντ Μόρσι έπειτα από τις εξεγέρσεις στην Αίγυπτο. Το γεγονός αυτό οδήγησε στην άνοδο του Αλ Σίσι στην εξουσία και δυσχέρανε τις διμερείς σχέσεις.

Η άνοδος του Αλ Σίσι, ενός Προέδρου με δυτικό προσανατολισμό, δεν έγινε δεκτή στην Τουρκία ενώ η Αίγυπτος κατηγορούσε την Άγκυρα για σχέσεις με τους Αδελφούς Μουσουλμάνους. Αυτές οι εξελίξεις οδήγησαν στο ζενίθ τις σχέσεις Τουρκίας-Αιγύπτου.

Η φιλική προσέγγιση την περίοδο Μόρσι

Η 30η Ιουνίου 2012 σηματοδοτεί την σύσφιξη των σχέσεων ανάμεσα σε Αίγυπτο και Τουρκία, καθώς είναι η ημερομηνία ανόδου στην Προεδρία της Αιγύπτου του Μοχάμεντ Μόρσι. Ο Μόρσι, υποστηριζόμενος από τους Αδελφούς Μουσουλμάνους, διατηρεί φιλοϊσλαμικό προφίλ και καθίσταται φέρελπις σύμμαχος για την Τουρκία. Οι Αιγύπτιοι θεώρησαν ότι μέσω της Τουρκίας θα ενισχυθεί η σταθερότητα και η ειρήνη στην Μέση Ανατολή και στον Αραβικό κόσμο. Αντίστοιχα, η Τουρκία συμμαχώντας με την Αίγυπτο, κέρδιζε έναν στρατηγικό εταίρο που αποτελεί την μεγαλύτερη πληθυσμιακά χώρα του Αραβικού κόσμου και συνάμα, την παραδοσιακή και ηγέτιδα δύναμή του. Στην προσέγγιση των δύο χωρών, καθοριστικό ρόλο κατείχε η σχέση της Τουρκίας με τους Αδελφούς Μουσουλμάνους μέσω των οποίων επιδίωκε την ηγεμονία της στον αραβικό κόσμο και την επικράτηση του πολιτικού Ισλάμ. Η οικονομική ανάπτυξη που σημείωσε η Τουρκία επί Ερντογάν την κατέστησε ως μοντέλο-πρότυπο ανάπτυξης για τις αραβικές χώρες. Αξιοσημείωτη είναι η υποδοχή του Ερντογάν κατά την επίσκεψή του στην Αίγυπτο το Νοέμβριο του 2012 όπου έγινε δεκτός με διθυράμβους, υποδεικνύοντας την καλή σχέση.

Πέρα από τις στενές εμπορικές σχέσεις και το δάνειο ύψους 1 δισεκατομμυρίων δολαρίων από την Τουρκία προς την Αίγυπτο ώστε να αντιμετωπιστούν οι οικονομικές δυσκολίες που υφίστατο η χώρα , εμβάθυνση σημειώθηκε και στον στρατιωτικό τομέα όπου έλαβαν χώρα κοινές ασκήσεις. Συγκεκριμένα, σε κοινές ασκήσεις προέβησαν δυνάμεις του ναυτικού και από τις δύο χώρες στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου τον Οκτώβριο του 2012, σημάδι που ενίσχυε την συνεργασία μεταξύ των κρατών. Επιπλέον, στην ενδυνάμωση των σχέσεων Τουρκίας-Αιγύπτου συνέβαλε η ρήξη μεταξύ Αιγύπτου-Ισραήλ, όταν η Αίγυπτος απέσυρε τον Πρέσβη της από το Ισραήλ το 2012. Αυτή η κίνηση συμπεριλαμβανομένης και της επιδείνωσης στις σχέσεις Τουρκίας-Ισραήλ , ενδυνάμωσε τη συμμαχία με την Τουρκία και αποτέλεσε το έναυσμα για την υποστήριξη της Παλαιστινιακής κοινότητας στην Γάζα. Παράλληλα, Τουρκία και Αίγυπτος συμμάχησαν ενάντια στο καθεστώς Άσσαντ στην Συρία, στηρίζοντας τη συριακή αντιπολίτευση. Τόσο η Αίγυπτος όσο και η Τουρκία έχοντας στην εξουσία υποστηρικτές του Σουνιτικού Ισλάμ, αντιστάθηκαν από κοινού στον Άσσαντ, ενάντια δηλαδή στο Σιιτικό Ισλάμ. Η κοινή θρησκευτική καταβολή, αλλά και η επιθυμία των δύο χωρών να διαδραματίσουν πρωταγωνιστικό ρόλο στα δρώμενα της περιοχής, ήταν τα σημεία σύζευξης μεταξύ τους, την περίοδο όπου ο Μοχάμεντ Μόρσι ήταν στην Προεδρία.

Η πτώση Μόρσι οδηγεί σε ρήξη με Τουρκία

Η περίοδος της ισχυρής συμμαχίας μεταξύ Τουρκίας και Αιγύπτου κλονίζεται μετά τις εξεγέρσεις που σημειώθηκαν εναντίον του Μοχάμεντ Μόρσι και των Αδελφών Μουσουλμάνων. Οι εξεγέρσεις οδήγησαν στην απομάκρυνση από την εξουσία του Μόρσι από τις ένοπλες δυνάμεις με αρχηγό τον Αλ Σίσι και στην άνοδο του Μανσούρ ως υπηρεσιακού Προέδρου της Αιγύπτου μέχρι τις εκλογές του Μαϊου 2014 όπου ο Αλ Σίσι ανέρχεται στον προεδρικό θώκο. Η αλλαγή εξουσίας στην Χώρα του Νείλου δεν έγινε αποδεκτή από τον Ερντογάν και την Τουρκία, καθώς θεωρήθηκε πραξικόπημα γεγονός που δυσχέρανε τις σχέσεις των δύο χωρών. Η πτώση των φίλιων δυνάμεων και η άνοδος ενός Προέδρου με δυτικό προσανατολισμό δεν θα μπορούσαν να γίνουν αποδεκτά από την Τουρκία που είχε θέσει ως στόχο την επικράτηση στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής διαμέσου της συνεργασίας με την Αίγυπτο των Αδελφών Μουσουλμάνων. Στην υποβάθμιση των διπλωματικών σχέσεων των δύο κρατών συνέτεινε και η απέλαση του πρεσβευτή της Τουρκίας από το Κάιρο το 2013, με βασική υπαιτιότητα την στήριξη της Τουρκίας στον Μόρσι.

Σημαντικό ρόλο στην επιδείνωση των σχέσεων μεταξύ Τουρκίας-Αιγύπτου συνετέλεσαν οι δύο τελευταίες εκλογικές αναμετρήσεις που έλαβαν χώρα στην Τουρκία. Οι πρώτες εκλογές διεξήχθησαν τον Ιούνιο του 2015 όπου το AKP, κόμμα του Ταγίπ Ερντογάν, έλαβε το 40,87% των εδρών. Το ασταθές περιβάλλον που διαμορφώθηκε έπειτα από τις εκλογές του Ιουνίου οδήγησε σε νέες εκλογές για την Τουρκία, οι οποίες έλαβαν χώρα τον Νοέμβριο. Σε αυτές τις εκλογές το AKP κατέλαβε το ποσοστό του 49,50% των εδρών, ενισχύοντας κατά πολύ την δυναμική του στο εσωτερικό της Τουρκίας. Αυτό το αποτέλεσμα είναι αναμενόμενο να επηρεάσει την εξέλιξη στις σχέσεις με την Αίγυπτο, καθώς τόσο η εδραίωση του AKP στο πολιτικό πεδίο της Τουρκίας όσο και η άρνηση παραδοχής του Αλ Σίσι ως Προέδρου της Αιγύπτου σκιαγραφούν ένα δυσοίωνο μέλλον.

Η επανεκλογή του AKP φέρνει στην εξουσία τον ισχυρό πλέον Ερντογάν και η Αίγυπτος δεν δείχνει διατεθειμένη να αμβλύνει τις αγκυλώσεις για την αποκατάσταση των διμερών σχέσεων. Ανασταλτικό παράγοντα αποτελεί η κάλυψη των Αδελφών Μουσουλμάνων στην Τουρκία δίνοντάς τους βήμα μέσω εκπομπών γεγονός που κατακρίνεται από τον Αλ Σίσι. Επιπροσθέτως, η προεκλογική εκστρατεία του AKP κατά τις προεδρικές εκλογές του 2014 αλλά και τις βουλευτικές εκλογές του Ιουνίου και Νοεμβρίου 2015, συμπεριλάμβανε μία χαρακτηριστική χειρονομία, εν ονόματι «rabia», που υποδηλώνει την αντίρρηση προς την ανατροπή του Μοχάμεντ Μόρσι από την Προεδρία της Αιγύπτου. Αυτή η κίνηση είναι χαρακτηριστική των Αδελφών Μουσουλμάνων. Αρνητική προς το να γεφυρωθεί το χάσμα μεταξύ των δύο κρατών δείχνει και η Τουρκία, η οποία δεν διατίθεται να προσεγγίσει την Αίγυπτο όσο στην Προεδρία βρίσκεται ο Αλ Σίσι, ο οποίος δεν αναγνωρίζεται ως ο Πρόεδρος.

Μετά την αλλαγή του καθεστώτος στην Αίγυπτο, επαναπροσδιορίστηκε και η εξωτερική πολιτική της χώρας ενάντια στην Συρία και τον Άσσαντ, συγκεκριμένα η Αίγυπτος από κοινού με την Ρωσία στηρίζει το συριακό καθεστώς. Η διαφορετική προσέγγιση που έχει πλέον η Αίγυπτος δεν συμβαδίζει με την πολιτική της Τουρκίας που εναντιώθηκε στο καθεστώς Άσσαντ, γεγονός που απορρέει από την αλλαγή στην Προεδρία της Αιγύπτου. Βασικός στόχος πλέον είναι η καταστολή του ISIS αλλά και η αντιμετώπιση της Τουρκίας που επιδιώκει την επιστροφή των Αδελφών Μουσουλμάνων στην εξουσία της χώρας. Στο ζήτημα της Παλαιστίνης, η Αίγυπτος συντάσσεται στο πλευρό του Ισραήλ αντίθετα με την Τουρκία που στηρίζει τις προσπάθειες της να αναγνωρισθεί ως κράτος. Η αλλαγή της εξωτερικής πολιτικής της Αιγύπτου υπό τον Άλ Σίσι καταγράφεται και στις επαφές για συμμετοχή σε μία ευρύτερη συμμαχία με την Ελλάδα, την Κύπρο και το Ισραήλ. Αυτή η συμμαχία αναδύεται λόγω της εύρεσης ενεργειακών κοιτασμάτων στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, ενώ δείχνει την δυτική κατεύθυνση της Αιγύπτου εν αντιθέσει με την εποχή του Μόρσι.

Συμπεράσματα

Παρά τις κοινές καταβολές τους Τουρκία και Αίγυπτος έχουν βρεθεί μπροστά σε ένα τέλμα από τον Ιούλιο του 2013 και μετά. Η ιδανική για την Τουρκία συνεργασία με την Αίγυπτο υπό την αιγίδα των Αδελφών Μουσουλμάνων, δεν ευοδώθηκε. Η κοινή πεποίθηση για διάδοση του πολιτικού Ισλάμ αλλά και διατήρησης της σταθερότητας στην Μέση Ανατολή ανετράπη με την αλλαγή εξουσίας στην Αίγυπτο. Ο νέος Πρόεδρος της Αιγύπτου Άλ Σίσι έθεσε εκτός νόμου τους Αδελφούς Μουσουλμάνους θεωρώντας τους τρομοκρατική οργάνωση, γεγονός που εξόργισε την Τουρκία. Αντίθετα οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι διατήρησαν την σχέση τους με την Τουρκία, γεγονός που αποδεικνύεται και από την θετική εκτίμηση των αποτελεσμάτων από τις εκλογές του Νοεμβρίου. Τα παραπάνω γεγονότα συμπεριλαμβανομένου και του δυτικού προσανατολισμού της Αιγύπτου μετά την πτώση από την εξουσία του κόμματος «Ελευθερίας και Δικαιοσύνης», του πολιτικού βραχίονα των Αδελφών Μουσουλμάνων, συνέβαλαν στην ρήξη μεταξύ Τουρκίας-Αιγύπτου. Λαμβάνοντας υπόψη τα αποτελέσματα των τελευταίων εκλογών που ισχυροποιούν το κόμμα του Ερντογάν, αλλά και της σκληρής ρητορικής ενάντια στην Αίγυπτο γίνεται αντιληπτό πως οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών, δεν αναμένεται να παρουσιάσουν βελτίωση.

Tags : ΑιγυπτοςΑμυναΔιπλωματίαΙσλαμΜέση ΑνατολήΟικονομίαΤουρκια
ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΥΛΟΥΡΗΣ

The author ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΥΛΟΥΡΗΣ

Διεθνολόγος, απόφοιτος Διεθνων και Ευρωπαϊκών Σπουδών Πανεπιστήμιο Πειραιά, μέλος Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων στην ερευνητική ομάδα ΤΟΡΕΝΕ